Piri Baba – Veli Kavramı Üzerine

Arapça velâ kökünden türeyen veli kelimesi ve bu kelimenin çoğul hali olan evliya kelimesi Kur’ân-ı Kerim’de 80 küsur Ayette geçmektedir.4  Veli kelimesi Türkçeye “sahip, ermiş ve eren” anlamlarıyla 5  geçmiştir.Veli kelimesi sevgili, dost, yakın ve yardımcı gibi ek anlamlara da sahip olmakla birlikte kelimenin asıl kök karşılığı evlâ yani “bir işte ya da herhangi bir şeye herkesten daha öncelikli olan” anlamına gelmektedir.6

Kuran-ı Kerim’de Maide Suresinin 55. Ayetinde şöyle ifade edilmektedir: “Muhakkak ki sizin veliniz Allah’tır, Resulüdür ve namaz kılarken rükû halinde zekât veren iman edenlerdir…” Ayette belirtilen  “…namaz kılarken rükû halinde zekât veren…” 7  ifadesinden kastedilenin Hz. Ali (a.s) olduğu ve Ayette, Hz. Ali’nin velâyet ve imametine açıkça vurgu yapıldığı bilinmektedir.8

Hadislerde de Hz. Ali’nin veliliği üzerine Hz. Peygamber Efendimizden nakledilen sözler bulunmaktadır. Bu hadislerin en meşhuru Gadîr-Humm hadisidir. Hz. Muhammed (s.a.a) Gadîr-Humm denilen yerde “Ben kimin velîsi isem Ali de onun velîsidir.” diye buyurmuştur.9  Bu hadisin “Ben kimin mevlasıysam Ali de onun mevlasıdır.” şeklinde nakledilmiş varyantları da vardır.10
Tercüme ve Şerhi,  s. 283

Hz. Ali’nin velâyet ve imametine vurgu yapan Gadîr-Humm hadisi Şeyh Safi Buyruğunda da nakledilmektedir.11

Hz. Ali’nin velâyeti konusunda Fuzuli’nin Hadîkatü’s-Süeda (Saadete Ermişlerin Bahçesi) adlı eserinde, Şeyh Müfid’den aktarılan bir rivayete göre; Yemenli Mübrim adlı bir kişinin Hz. Ali’nin babası Ebu Talib ile yaptığı bir görüşmede Ebu Talib’e, Abdülmuttalib’in iki torununun olacağını bunlardan birinin Abdullah soyundan gelip peygamberlik sırrını açığa vuracağını, diğerinin ise Ebu Talib kolundan gelip velilik rumuzlarına sahip olacağını belirtir.12  Bu nedenledir ki Hz. Ali (a.s) velâyetin – veliliğin başı olup Şah-ı Velâyet olarak da anılır.13

Veli kelimesi tarihsel süreç içerisinde terimsel bazı anlamlar da yüklenmiştir. Öyle ki veli, bir takım üstün özellikleri nedeniyle sıradan bir insanın yapamayacağı mükemmel şeyler gerçekleştiren bir kişi gibi algılanmıştır. Bu anlayışın doğal bir sonucu olarak da veli diye adlandırılan insanlar kerametleriyle anıla gelmişlerdir. Böylelikle veli-keramet ilişkisi halk arasında kabul görmüş ve keramet kavramı veliliğin alametlerinden sayılmıştır.

Veliler yaşadıkları çağda belli bir itibara sahip kimselerdir. Çoğunlukla bu kimseler öldükten sonra O’nların kerametlerini ve menkıbelerini anlatan bazı eserlerin yazılmış olduğu bilinmektedir. Bu eserlere menakıbname veya velâyetname adı verilmektedir.

Anadolu insanının gönlünde yaşayan veliler genellikle Horasan veya Anadolu kökenli olarak bilinmektedirler. Bu veliler, Şah-ı Velâyet olan Hz. Ali’nin manevi mirasçıları ve aynı zamanda Hz. Ali ile başlayan velâyet zincirinin birer halkasıdırlar. Hatta bu velilerin önemli bir kısmının Hz. Ali (Ehli Beyt – Oniki İmam) soyundan geldikleri başta velâyetnameler olmak üzere birçok eserde ifade edilmektedir.

[4] ÖZTÜRK Yaşar Nuri, Kur’an’ın Temel Kavramları, s.610
[5] DEVELLİOĞLU Ferit, Osmanlıca –Türkçe Ansiklopedik Lûgat, “Veli”
   Maddesi, s. 1146
[6] ÇUHACIOĞLU Abdulkadir, Hz. Peygamberin Dilinden Hz. Ali, el-Hasâis 

[7] Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın Kur’ân-ı Kerîm ve Meâli Şerîfi, s. 118 de
Maide Suresi 55-56. Ayetler şu şekilde  anlamlandırılmıştır: “Sizin
velîniz (dostunuz) evvel(a) Allah, sonra Resûlü, sonra o iman etmiş
olanlardır ki: Namaza devam ederler ve rükû halinde zekat verirler ve
her kim Allah ve Resûlüne ve iman edenlere yâr olursa şüphe yok ki
Allah(ın) hizbidir ancak galip olacaklar.”
[8] ŞEYH MÜFİD, el- İrşad, s. 36-37, Çeviren: Davud Duman
[9] İMAM NESÂÎ, Hasâisu Emîri’l-Mü’minîn Ali bin ebî Tâlib (Hadislerle
Hz.Ali), s. 68, Türkçesi: Naim Erdoğan
[10]  İMAM NESÂÎ, a.g.e., s. 66-72; ÇUHACIOĞLU Abdulkadir, a.g.e.,

s. 253-297
[11]   BUYRUK, s. 48, Çeviren: Mehmet Yaman
[12]  FUZULÎ, Saadete Ermişlerin Bahçesi, s. 195-196
[13]  PAKALIN Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü,

C. III, s. 304

Author: Remzi Zengin

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir